Kazakça At Koşum Takımları (Tarihî Karşılaştırmalı Söz Varlığı İncelemesi

Abstract

Dünya tarihinin en önemli gelişmelerinden biri atın ehlileştirilerek binek hayvanı olarak kullanılmasıdır. Bu sayede uzun mesafeler daha kısa sürede katedilmiş, insanoğlu at vasıtasıyla dünyayı keşfedebilmiştir. Türkler tarafından oluşturulan bozkır kültüründe de at önemli bir rol üstlenmiştir. Göçebe yaşam tarzı ve bağımsızlığa düşkünlük gibi sebeplerle Türkler atlara oldukça fazla değer yüklemişlerdir. Türk toplumunun içtimai, iktisadi, dinî hayatının ve bozkır kültürünün merkezinde bulunan at, Türk destanlarında da yer almıştır. At, aynı zamanda askerî alanda üstünlük sağlayan bir etken olmuştur. Bozkır kültüründe atın evcilleştirilmesiyle birlikte binit ve koşum takımlarının icat edilişi atla ilgili en önemli gelişmelerden biridir. Atı güzelleştiren, görünümündeki asilliği ortaya çıkaran aslında binit ve koşum takımlarıdır. At binmede kullanılan eyer, gem, üzengi, pantolon, çizme gibi gereçler bozkır kültüründe göçebe hayat tarzının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Sözgelimi bozkır kültürü çevresinde vücut bulan üzengili eyerin icadı, savaşlarda süvarilerin at üzerindeki hareket kabiliyetini arttırmış ve vuruş gücünü kuvvetlendirmiştir. Bununla birlikte Türk tipi eyerde ön ve arka kaşın bulunması mızrak saklama ve kullanmada süvariye üstünlük sağlamıştır.Çalışmanın “Giriş” bölümünde araştırmanın konusu, amacı ve önemi, araştırmada uygulanan yöntemler, söz varlığını ortaya çıkarmak için taranan sözlük ve eserlerle ilgili bilgiler, atçılık ve at koşum takımlarıyla ilgili yayınların tanıtımı yer almaktadır. “Türklerde At ve At Kültürü” başlıklı bölüm Eski Türklerde at ve at koşumları, Türkler tarafından geliştirilen bazı koşum takımlarının kültür tarihindeki yeri, Kazaklarda at ve at koşumları ile Kazak Türklerine dair genel bilgileri içermektedir. Çalışmanın en hacimli kısmı at koşum takımlarıyla ilgili söz varlığını ihtiva eden bölümdür. Bu bölüm on beş ciltten oluşan Qazaq Ädebiy Tiliniñ Sözdigi adlı sözlükten hareketle Kazakçanın at koşum takımlarıyla ilgili söz varlığının tespit edilerek tasnifi ve bu sözlerin anlam, ses, şekil ve köken bilgisi bakımlarından art zamanlı ve eş zamanlı yöntemlerle incelenmesinden oluşmaktadır. Söz varlığı kendi içinde atla ilgili araç ve gereçler, binit takımları, araba koşumları ve kamçı ana başlıkları altında sınıflandırılarak ayrı ayrı maddeler hâlinde incelenmiştir. “Sözlük” bölümü, çalışmada incelenen sözleri alfabetik bir biçimde gözler önüne sermektedir. “Sonuç ve Değerlendirme” başlıklı son bölüm incelenen söz varlığının sayılarına göre tematik tasnifi, tarihî Türk lehçeleri ve modern Kıpçak lehçeleriyle ortaklık bakımından karşılaştırılması, ele alınan sözlerin yapılarına ve kökenlerine göre istatistiki dağılımı gibi hususları barındıran bir değerlendirme bölümüdür.